Πώς να επαινείς το παιδί σου με τον σωστό τρόπο
Επαινούμε σωστά τα παιδιά: «είσαι έξυπνος» έναντι «μπράβο»
Ο τρόπος με τον οποίο επαινούμε τα παιδιά επηρεάζει την πίστη τους στον εαυτό τους. Η έρευνα της Carol Dweck δείχνει ότι ο έπαινος για την προσπάθεια («δούλεψες σκληρά») ενισχύει μια νοοτροπία ανάπτυξης (growth mindset), ενώ ο έπαινος για τις ικανότητες («είσαι τόσο έξυπνος») μπορεί να κάνει τα παιδιά να αποφεύγουν τις προκλήσεις.
«Πόσο ταλαντούχος είσαι!» Βγαίνει εύκολα από το στόμα και λέγεται με αγάπη. Όμως η έρευνα σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του επαίνου έχει εκπλήξει πολλούς γονείς: Αυτός ο τύπος επαίνου, που επαινεί τις ικανότητες του παιδιού, μπορεί στην πραγματικότητα να κάνει το παιδί πιο ευάλωτο στις δυσκολίες. Ενώ ο έπαινος που αναδεικνύει την προσπάθεια του παιδιού χτίζει ανθεκτικότητα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσεις να επαινείς — το αντίθετο. Το θέμα είναι τι επαινείς. Αυτός ο οδηγός παρουσιάζει την πρωτοποριακή έρευνα της Carol Dweck σχετικά με τη νοοτροπία ανάπτυξης (growth mindset) και σου δίνει συγκεκριμένα παραδείγματα για το τι μπορείς να πεις αντί για αυτό που μας βγαίνει φυσικά.
Η έρευνα της Carol Dweck με λίγα λόγια
Η ψυχολόγος Carol Dweck στο Stanford πραγματοποίησε τη δεκαετία του 1990 μια σειρά πειραμάτων που σήμερα θεωρούνται κλασικά. Τα παιδιά έλυσαν μια άσκηση και στη συνέχεια επαινέθηκαν είτε για την ευφυΐα τους («θα πρέπει να είσαι πραγματικά έξυπνος») είτε για την προσπάθειά τους («θα πρέπει να έχεις δουλέψει σκληρά»). Η διαφορά ήταν εντυπωσιακή: Τα παιδιά που επαινέθηκαν για την προσπάθεια επέλεγαν συχνότερα δυσκολότερες ασκήσεις, επέμεναν περισσότερο όταν αντιμετώπιζαν δυσκολίες και τα πήγαιναν καλύτερα — ενώ τα παιδιά που επαινέθηκαν για τις ικανότητές τους απέφευγαν τις προκλήσεις από φόβο μήπως «αποκαλυφθεί» ότι τελικά δεν ήταν τόσο έξυπνα. Η έρευνα αναφέρεται ευρέως, μεταξύ άλλων, από την National Library of Medicine.
Σταθερή νοοτροπία (fixed mindset) έναντι νοοτροπίας ανάπτυξης (growth mindset)
Όταν επαινούμε τις ικανότητες, στέλνουμε ασυνείδητα το μήνυμα: «Ή το έχεις ή δεν το έχεις». Αυτό είναι μια σταθερή νοοτροπία (fixed mindset). Το παιδί μπορεί να αρχίσει να σκέφτεται ότι, αν πρέπει να προσπαθήσει, ίσως δεν είναι πραγματικά έξυπνο — οπότε καλύτερα να μην προσπαθήσει καν με κάτι δύσκολο. Όταν, αντίθετα, επαινούμε την προσπάθεια, τη στρατηγική και την πρόοδο, μαθαίνουμε στο παιδί ότι οι ικανότητες αναπτύσσονται με τη δουλειά. Αυτό είναι μια νοοτροπία ανάπτυξης (growth mindset) και συνδέεται με μεγαλύτερη επιμονή και χαρά για τη μάθηση.
Τι μπορείς να πεις αντί γι’ αυτό
Χρειάζεται λίγη εξάσκηση για να αλλάξεις τον τρόπο με τον οποίο επαινείς. Ορίστε μερικά συγκεκριμένα παραδείγματα:
- Αντί για «είσαι τόσο έξυπνος» → «συνέχισες, παρόλο που ήταν δύσκολο»
- Αντί για «ωραία ζωγραφιά» → «βλέπω ότι χρησιμοποίησες πολλά χρώματα — πες μου γι’ αυτήν»
- Αντί για «είσαι μαθηματική ιδιοφυΐα» → «ο τρόπος με τον οποίο το υπολόγισες ήταν έξυπνος»
- Αντί για «τέλεια!» → «Εξασκήθηκες και τώρα μπορείς να το κάνεις»
Επαίνεσε την προσπάθεια - ακόμη κι όταν το αποτέλεσμα δεν είναι καλό
Η πραγματική δοκιμασία έρχεται όταν το παιδί αποτυγχάνει. Τότε είναι δελεαστικό είτε να το παρηγορήσεις («δεν πειράζει») είτε να σιωπήσεις. Ωστόσο, μια προσέγγιση ανάπτυξης αναγνωρίζει την προσπάθεια και στρέφει το βλέμμα μπροστά: «Προσπάθησες πολύ. Τι μπορούμε να δοκιμάσουμε διαφορετικά την επόμενη φορά;» Έτσι το παιδί μαθαίνει ότι τα λάθη είναι μέρος της μάθησης - όχι απόδειξη έλλειψης ικανοτήτων. Το Συμβούλιο Υγείας υπογραμμίζει ακριβώς ότι η πίστη του παιδιού στην ικανότητά του να τα καταφέρνει είναι θεμελιώδης για την ευημερία του.
Μπορεί κανείς να επαινεί υπερβολικά;
Ναι. Ο συνεχής και υπερβολικός έπαινος μπορεί να χάσει την αξία του και μάλιστα να δημιουργήσει πίεση - ιδιαίτερα αν το παιδί αισθάνεται ότι πρέπει διαρκώς να αποδίδει για να αξίζει την αναγνώριση. Έρευνες δείχνουν επίσης ότι ο υπερβολικός έπαινος σε παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Το ζητούμενο δεν είναι να επαινείς περισσότερο, αλλά να επαινείς συγκεκριμένα και ειλικρινά.
Η περιγραφική αναγνώριση - «Έβαλες όλα τα τουβλάκια πίσω στο κουτί» - συχνά λειτουργεί πιο αποτελεσματικά από ένα γενικό «μπράβο!», επειδή λέει στο παιδί ακριβώς τι έκανε καλά. Είναι μια μορφή προσοχής που ενισχύει τόσο τις δεξιότητες όσο και την αυτοεκτίμηση.
Ο τρόπος με τον οποίο επαινούμε είναι ένα από τα πιο εύκολα διαθέσιμα εργαλεία που έχουμε ως γονείς. Μετατοπίζοντας την εστίαση από τις ικανότητες στην προσπάθεια, τη στρατηγική και την πρόοδο, βοηθάς το παιδί σου να αναπτύξει ανθεκτικότητα, θάρρος απέναντι στις προκλήσεις και χαρά για τη μάθηση.
Αυτό ισχύει στο σχολείο, στον αθλητισμό και στην κουζίνα, όταν το παιδί μαγειρεύει για πρώτη φορά μόνο του και νιώθει περήφανο για το αποτέλεσμα. Αν θέλεις περισσότερα συγκεκριμένα εργαλεία για την καθημερινή αλληλεπίδραση με το παιδί σου, επισκέψου το ιστολόγιο ιδεών μας.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι κακό να λέω «είσαι τόσο έξυπνος» στο παιδί μου;
Δεν είναι επιβλαβές πού και πού, αλλά αν ο έπαινος για τις ικανότητες γίνει κυρίαρχος, μπορεί να ενισχύσει μια σταθερή νοοτροπία (fixed mindset). Προτίμησε να επαινείς την προσπάθεια, τη στρατηγική και την πρόοδο.
Τι είναι η νοοτροπία ανάπτυξης (growth mindset);
Είναι η πεποίθηση ότι οι ικανότητες μπορούν να αναπτυχθούν μέσα από την προσπάθεια και την εξάσκηση, σε αντίθεση με τη σταθερή νοοτροπία (fixed mindset), όπου οι ικανότητες θεωρούνται έμφυτες και αμετάβλητες.
Πώς επαινώ το παιδί μου όταν αποτυγχάνει;
Αναγνώρισε την προσπάθεια και κοίτα μπροστά: «Προσπάθησες πολύ. Τι μπορούμε να δοκιμάσουμε διαφορετικά την επόμενη φορά;» Έτσι το παιδί μαθαίνει ότι τα λάθη είναι φυσικό μέρος της μάθησης.
Μπορεί κανείς να επαινεί ένα παιδί υπερβολικά;
Ναι. Ο υπερβολικός και γενικόλογος έπαινος μπορεί να χάσει την αξία του και να δημιουργήσει πίεση για επίδοση. Η συγκεκριμένη, ειλικρινής και περιγραφική αναγνώριση λειτουργεί καλύτερα από το συνεχές «μπράβο!».
Τι είναι καλύτερο από το να λες «μπράβο»;
Περιέγραψε συγκεκριμένα τι έκανε το παιδί: «Συνέχισες, παρόλο που ήταν δύσκολο» ή «Τακτοποίησες όλα τα τουβλάκια». Έτσι λες στο παιδί ακριβώς τι κατάφερε.
