Τα παιδιά τρώνε περισσότερο φαγητό που έχουν φτιάξει τα ίδια
Η έρευνα εξηγεί το γιατί
Οι μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά τρώνε σημαντικά περισσότερο — και μεγαλύτερη ποικιλία — από φαγητά στην προετοιμασία των οποίων έχουν συμμετάσχει τα ίδια. Το φαινόμενο ονομάζεται φαινόμενο IKEA και αφορά την αίσθηση ιδιοκτησίας και την υπερηφάνεια. Η συμμετοχή στη μαγειρική είναι μία από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές κατά της επιλεκτικής διατροφής.
Οι περισσότεροι γονείς παιδιών που είναι δύσκολα στο φαγητό γνωρίζουν αυτό το συναίσθημα: έχεις φτιάξει κάτι που ξέρεις ότι συνήθως τρώει το παιδί και παρ’ όλα αυτά κάθεται και σουφρώνει τη μύτη του. Αλλά δοκίμασε να αφήσεις το ίδιο παιδί να ανακατέψει το μείγμα, να ρίξει μέσα το αλεύρι και να σερβίρει μόνο του το φαγητό στο πιάτο — και ξαφνικά τρώει με όρεξη.
Δεν είναι τυχαίο. Είναι ένα καλά τεκμηριωμένο ψυχολογικό φαινόμενο. Και έχει συνέπειες για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη συμμετοχή των παιδιών στην κουζίνα — όχι ως μια ευχάριστη παράλληλη δραστηριότητα, αλλά ως πραγματική στρατηγική διατροφής και ανατροφής.
Σε αυτό το άρθρο εξετάζουμε την έρευνα που βρίσκεται πίσω από το φαινόμενο, τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο ενός παιδιού όταν συμμετέχει στη μαγειρική και ποιες πρακτικές ενέργειες είναι αποτελεσματικές — ανεξάρτητα από την ηλικία του παιδιού.
Τι είναι το φαινόμενο IKEA — και ισχύει για τα παιδιά;
Το φαινόμενο IKEA είναι ένα καλά τεκμηριωμένο γνωστικό φαινόμενο: αποδίδουμε μεγαλύτερη αξία σε πράγματα που έχουμε δημιουργήσει οι ίδιοι απ’ ό,τι σε πανομοιότυπα πράγματα που έχουν φτιάξει άλλοι. Στα παιδιά, η επίδραση ενισχύεται ακόμη περισσότερο, επειδή η υπερηφάνεια και η αίσθηση ιδιοκτησίας είναι ακόμη πιο έντονες στην παιδική ηλικία.
Ο όρος προέρχεται από μελέτη των Norton, Mochon και Ariely (2012), η οποία έδειξε ότι οι ενήλικες ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν σχεδόν πενταπλάσια τιμή για μια βιβλιοθήκη IKEA που είχαν συναρμολογήσει οι ίδιοι, σε σύγκριση με μια πανομοιότυπη ήδη συναρμολογημένη βιβλιοθήκη. Η ίδια λογική — το έφτιαξα εγώ, άρα είναι καλύτερο και πιο πολύτιμο — φαίνεται να ισχύει και για το φαγητό.
Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Acta Paediatrica (NCBI, 2016) εξέτασε παιδιά ηλικίας 6-10 ετών που ετοίμασαν μόνα τους σαλάτα λαχανικών. Το αποτέλεσμα: τα παιδιά έφαγαν κατά μέσο όρο 76% περισσότερη από τη σαλάτα που είχαν φτιάξει τα ίδια, σε σύγκριση με μια πανομοιότυπη σαλάτα που είχε ετοιμάσει ένας ενήλικας. Δεν πρόκειται για μικρή διαφορά. Είναι σημαντική επίδραση.
Μια άλλη προσέγγιση στο φαινόμενο είναι αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «αισθητηριακή έκθεση» — μόνο και μόνο το άγγιγμα, η μυρωδιά και ο χειρισμός των πρώτων υλών μειώνουν αυτό που ονομάζεται «νεοφοβία τροφίμων» (φόβος για τις νέες τροφές). Τα παιδιά που βοηθούν να ξεφλουδίσουν καρότα είναι πιο πιθανό να τα φάνε μετά — ακόμη κι αν δεν τα έχουν ετοιμάσει μέχρι τέλους.
Τι λέει η ευρύτερη έρευνα για τα παιδιά και την προετοιμασία φαγητού;
Έρευνες τόσο από την Ευρώπη όσο και από τη Βόρεια Αμερική δείχνουν σταθερά την ίδια κατεύθυνση: τα παιδιά που συμμετέχουν στην προετοιμασία φαγητού τρώνε περισσότερα φρούτα και λαχανικά, είναι πιο πρόθυμα να δοκιμάσουν νέες τροφές και γενικά έχουν πιο υγιεινό διατροφικό προφίλ.
Μια μεγάλη καναδική μελέτη από το University of Alberta (NCBI, 2019) παρακολούθησε οικογένειες για μεγάλο διάστημα και διαπίστωσε ότι τα παιδιά που συμμετείχαν τακτικά στην προετοιμασία φαγητού έτρωγαν σημαντικά περισσότερα λαχανικά και είχαν πιο ποικίλη διατροφή από εκείνα που δεν συμμετείχαν - και ότι η επίδραση διατηρήθηκε με την πάροδο του χρόνου.
Μια μετα-ανάλυση στο Journal of Nutrition Education and Behavior εξέτασε 17 μελέτες και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι παρεμβάσεις που εμπλέκουν τα παιδιά στην προετοιμασία φαγητού αυξάνουν σταθερά την κατανάλωση λαχανικών και μειώνουν την αντίσταση σε νέες τροφές. Οι συγγραφείς πρότειναν τη συμμετοχή στην κουζίνα ως βασική στρατηγική στις διατροφικές παρεμβάσεις για παιδιά.
Δεν αρκεί να πείτε «δοκίμασε απλώς μια μπουκιά». Είναι πολύ πιο αποτελεσματικό να αφήσετε το παιδί να ψιλοκόψει το λαχανικό, να το ανακατέψει στην κατσαρόλα και να το σερβίρει στο πιάτο του.
Ποια υλικά είναι καλύτερα για να μαγειρεύουν τα παιδιά;
Ξεκινήστε με κάτι συγκεκριμένο και αισθητηριακά ενδιαφέρον. Τα λαχανικά που μπορούν να ψιλοκοπούν, να τριφτούν ή να πλαστούν είναι ιδανικά. Η ζύμη και τα μείγματα λειτουργούν ιδιαίτερα καλά, επειδή τα παιδιά λατρεύουν την απτική εμπειρία.
Η έρευνα δείχνει ότι η «hands-on» συμμετοχή είναι το κλειδί. Όσο περισσότερο συμμετέχει το σώμα - όσο περισσότερο το παιδί αγγίζει, μυρίζει, κόβει και πλάθει - τόσο ισχυρότερη είναι η σύνδεση με το φαγητό.
- Λαχανικά που μπορούν να ψιλοκοπούν: αγγούρι, κολοκύθι, μανιτάρια, μπανάνα, φράουλες
- Λαχανικά που μπορούν να τριφτούν: καρότο, κολοκυθάκι, μήλο
- Ζύμες και μείγματα: pancakes, ψωμάκια, smoothies, χούμους
- Σερβίρισμα: αφήστε το παιδί να αποφασίσει τι θα μπει σε ποιο σημείο του πιάτου
- Δοκιμή κατά τη διάρκεια: «να δοκιμάσουμε αν χρειάζεται κάτι;» ενισχύει την αίσθηση συμμετοχής
Με το σετ κουζίνας της MINI Family, παιδιά από 3 ετών μπορούν να συμμετέχουν με ασφάλεια στο κόψιμο και το ανακάτεμα. Ο κόφτης και τα εργαλεία είναι σχεδιασμένα για παιδικά χέρια - δεν είναι αιχμηρά, αλλά είναι αρκετά λειτουργικά ώστε το παιδί να μπορεί να φτιάξει κάτι πραγματικό.
Πότε στη διαδικασία προετοιμασίας του φαγητού πρέπει να συμμετέχει το παιδί;
Η συμμετοχή λειτουργεί καλύτερα όταν ξεκινά νωρίς στη διαδικασία - από τον προγραμματισμό και τα ψώνια μέχρι την προετοιμασία. Όσο περισσότερο διαρκεί η «αίσθηση ιδιοκτησίας», τόσο ισχυρότερη είναι η επίδρασή της στην προθυμία για φαγητό.
Αφήστε το παιδί να βοηθήσει να αποφασίσετε τι θα φτιάξετε. Πηγαίνετε στο σούπερ μάρκετ και αφήστε το να επιλέξει ένα λαχανικό που του φαίνεται ενδιαφέρον. Αφήστε το να βρει τη συνταγή. Αφήστε το να μετρήσει το αλεύρι και να ρίξει το γάλα. Και στο τέλος, αφήστε το να σερβίρει το φαγητό στο πιάτο.
Κάθε βήμα της διαδικασίας ενισχύει την αίσθηση ιδιοκτησίας - και έτσι την πιθανότητα να φαγωθεί πράγματι το φαγητό. Αυτό απαιτεί περισσότερο χρόνο και προγραμματισμό από εμάς τους γονείς. Αλλά είναι μια επένδυση που αποδίδει στο τραπέζι.
Ένας πύργος εκμάθησης δίνει στο παιδί πρόσβαση στον πάγκο της κουζίνας σε ασφαλές ύψος και του επιτρέπει να συμμετέχει από την αρχή μέχρι το τέλος χωρίς να στέκεται πάνω σε ασταθείς καρέκλες ή κουτιά.
Διαβάστε περισσότερα για δραστηριότητες στην κουζίνα για όλες τις ηλικίες στο ιστολόγιό μας.
Τι γίνεται με τα παιδιά που εξακολουθούν να αρνούνται να φάνε;
Η συμμετοχή στην προετοιμασία του φαγητού δεν είναι μαγική λύση. Είναι όμως μία από τις πιο αξιόπιστες στρατηγικές που γνωρίζουμε. Μην περιμένετε άμεση αλλαγή - περιμένετε σταδιακά μεγαλύτερη αποδοχή μέσα σε εβδομάδες και μήνες.
Η επιλεκτική διατροφή είναι ένα σύνθετο φαινόμενο με πολλές αιτίες - αισθητηριακή υπερευαισθησία, ανάγκη για έλεγχο, άγχος, γενετικοί παράγοντες. Η συμμετοχή στην προετοιμασία του φαγητού αφορά κυρίως την αίσθηση ιδιοκτησίας και την εξοικείωση με το φαγητό. Βοηθά, αλλά δεν λύνει τα πάντα.
Σύμφωνα με το Συμβούλιο Υγείας (SST), η πιο αποτελεσματική προσέγγιση για την επιλεκτική διατροφή είναι ένας συνδυασμός: σταθερές ώρες γευμάτων, ένα ουδέτερο περιβάλλον γεύματος χωρίς πίεση και επανειλημμένη έκθεση σε νέες τροφές - κατά προτίμηση μέσω της προετοιμασίας τους. Η πίεση των προσδοκιών είναι ένας από τους παράγοντες που επιδεινώνουν σταθερά την επιλεκτική διατροφή.
Άρα: καλέστε το παιδί στην κουζίνα. Αφήστε το να συμμετέχει χωρίς την απαίτηση να φάει. Και να είστε υπομονετικοί. Η αλλαγή έρχεται σταδιακά - όχι μέσα σε ένα μόνο βράδυ.
Η έρευνα είναι σαφής: τα παιδιά που φτιάχνουν μόνα τους το φαγητό τους τρώνε περισσότερο από αυτό. Αυτό ισχύει σε όλες τις ηλικίες, σε όλα τα γεύματα και για όλα τα είδη λαχανικών. Δεν έχει να κάνει με το να ξεγελάσουμε το παιδί για να φάει - έχει να κάνει με το να του δώσουμε την αίσθηση ότι το φαγητό του είναι δική του υπόθεση.
Εμπλέξτε το παιδί από νωρίς. Δώστε του τα σωστά εργαλεία. Αφήστε το να σερβίρει. Και μην αξιολογείτε την απόδοση του φαγητού στο τραπέζι. Η περηφάνια έχει καλύτερη γεύση από την πίεση.
Δείτε το σετ κουζίνας για παιδιά — σχεδιασμένο ώστε ακόμη και παιδιά 3 ετών να μπορούν να συμμετέχουν ενεργά — ή βρείτε έμπνευση για δραστηριότητες μαγειρικής στο ιστολόγιο της MINI Family.
Την επόμενη φορά που θα φτιάξετε το βραδινό — αναθέστε στο παιδί μια δουλειά. Είναι ο συντομότερος δρόμος για ένα άδειο πιάτο.
Συχνές ερωτήσεις
Λειτουργεί πραγματικά το να αφήνουμε τα παιδιά να βοηθούν στην προετοιμασία του φαγητού;
Ναι — και αυτό έχει τεκμηριωθεί σε πολλαπλές μελέτες. Μια μελέτη στο Acta Paediatrica έδειξε ότι τα παιδιά έφαγαν 76% περισσότερη σαλάτα λαχανικών που είχαν φτιάξει τα ίδια. Άλλες έρευνες επιβεβαιώνουν ότι η συμμετοχή στη μαγειρική αυξάνει την κατανάλωση λαχανικών και μειώνει, με την πάροδο του χρόνου, την αντίσταση σε νέες τροφές.
Από ποια ηλικία μπορούν τα παιδιά να βοηθούν στη μαγειρική;
Ήδη από την ηλικία των 2-3 ετών, τα παιδιά μπορούν να ανακατεύουν, να ρίχνουν υλικά και να σερβίρουν. Από 3-4 ετών μπορούν να κόβουν μαλακά λαχανικά με παιδικό κόφτη υπό επίβλεψη. Από 5-6 ετών μπορούν να συμμετέχουν στα περισσότερα στάδια μιας απλής συνταγής. Προσαρμόστε την εργασία στην ηλικία και το κινητικό επίπεδο του παιδιού.
Τι είναι το φαινόμενο IKEA και τι σχέση έχει με το φαγητό;
Το φαινόμενο IKEA είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο που περιγράφει ότι αποδίδουμε μεγαλύτερη αξία σε πράγματα που έχουμε δημιουργήσει οι ίδιοι. Όταν ένα παιδί έχει φτιάξει μόνο του το φαγητό, το αντιλαμβάνεται ως πιο πολύτιμο και ελκυστικό — και έτσι είναι πιο πρόθυμο να το φάει. Αυτό ισχύει είτε πρόκειται για τηγανίτες, σαλάτα είτε για σούπα λαχανικών.
Τι γίνεται αν το παιδί μου αρνείται να φάει το φαγητό που έφτιαξε μόνο του;
Συμβαίνει, και είναι φυσιολογικό. Το αποτέλεσμα δεν είναι άμεσο ούτε εγγυημένο — χτίζεται με τον χρόνο. Αποφύγετε να πιέζετε το παιδί στο τραπέζι. Συνεχίστε να το εμπλέκετε στη μαγειρική και αφήστε την έκθεση και την αίσθηση συμμετοχής να κάνουν σταδιακά τη δουλειά. Η υπομονή είναι απαραίτητη.
Ποια εργαλεία κουζίνας είναι κατάλληλα για παιδιά από 3 ετών;
Παιδιά από 3 ετών μπορούν να χρησιμοποιούν παιδικούς κόφτες, ξύστρες ζύμης, μεζούρες και αυγοδάρτες. Τα εργαλεία που έχουν σχεδιαστεί για παιδικά χέρια δίνουν στο παιδί τη δυνατότητα να συμμετέχει πραγματικά — όχι απλώς να ανακατεύει λίγο κάτι. Η λεπίδα του αποφλοιωτή είναι κοφτερή και απαιτεί στενή επίβλεψη — είναι καταλληλότερος από 5-6 ετών και μόνο με ενήλικα δίπλα του.
